داستان كوتاه چیست؟

داستان كوتاه لحن خشكی دارد و برشی برگرفته از زندگی است. آغاز و انتها در داستان كوتاه مطرح نیست، چرا كه هر سطری خواستش را بیان می دارد و به همان اندازه مهم است. داستان كوتاه بیشتر در پی وحدت زمان است و زبانش ساده و بی آلایش می باشد، با این همه نمی توان در آن نشانی از ابتذال یافت.

یكی از مسایل در درك داستان كوتاه پی بردن به عمق حادثه های سطحی داستان برای دریافت معنا و زبان سمبلیك حوادث است. اغلب خوانندگان و البته منتقدان عقیده دارند كه داستان های خوب، دلپذیر و لذت بخشند. خوانندگان طی سالیان متمادی از نوشته های داستان نویسان بزرگ لذت برده اند. اگر از خواندن داستانی لذت نبردید نخست مطمئن شوید داستان را خوب فهمیده اید یا نه. اگر بعد از تجزیه و تحلیل عناصر داستان چیزی دستگیرتان نشد مطمئن باشید كه اشكالی در داستان وجود دارد.

از دیگر ویژگی های مهم داستان كوتاه پرهیز از شاخ و برگ اضافی و دوری از گزافه گویی است. داستان كوتاه در عین حال كه تكان دهنده ترین، سرسختانه ترین و موثرترین ابزار تاثیرگذار بر آحاد اجتماع است. از نقطه نظر ادبی نیز موفق ترین به شمار می آید. ارزش واقعی داستان كوتاه در پیام انسانی، هم دردی با مطرودان و مظلومان و انتقاد سخت و كوبنده از جامعه است. به همین دلیل است كه داستان های كوتاه جذاب و دلنشین می گردد.

داستان كوتاه مانند اتومبیلی است كه بنزین كافی برای رسیدن به مقصد خاصی را دارد. این اتومبیل نمی تواند از مسیر خود منحرف شود یا گردش اشتباهی داشته باشد یا سرعتش را كم و زیاد كند یا حرف اضافی داشته باشد و یا این كه بیراهه برود.

این ضروریات را اولین بار منتقد بزرگ داستان كوتاه ادگارآلن پو مطرح كرد: «نویسنده ابتدا تأثیر واحدی را در نظر می گیرد. بعد با استفاده از حوادث و تركیب اثرات آن ها به عنوان بهترین وسیله برای رسیدن به یك «تاثیر واحد» سود می جوید.» «كنش» یا «عمل» در داستان كوتاه به نرمی و به طور قابل قبولی شكل می گیرد. داستان كوتاه، داستان شخصیت پردازی نیست، بلكه موقعیت است و شخصیت نسبت به موقعیت سنجیده می شود، اما در داستان بلند یا رمان محور، شخصیت اصلی است و تعداد شخصیت در داستان های كوتاه اندك است و خواننده در مواجهه با چنین شخصیتی همواره در حال تفكر درباره علت اعمال كاراكترهاست یا این كه در پی آن است كه اگر شخصیت فوق با موقعیت متفاوتی روبه رو می شد چه عكس العملی نشان می داد و چه اندیشه ای از ذهنش می گذشت.

كتاب های زیادی درباره شخصیت های آثار شكسپیر نوشته شده است، چون آن ها به خوبی شخصیت پردازی شده اند. به طوری كه ما می توانیم آن ها را همانند مردمان واقعی توصیف كنیم و رفتار و كردارشان را مورد بررسی قرار دهیم. البته نمی توان شخصیت های نظیر هاملت یا لیدی مكبث را در داستان كوتاه پیدا كرد، اما می توان با شخصیت های ویژه ای آشنا شد كه همواره در یادها بماند.

● نویسنده داستان كوتاه از چه شیوه های ادبی بهره می گیرد؟

در وهله نخست زبان روایت بی نهایت بی آلایش و سخت روزمره است و همراه با برودت و تاكید بر عینیت «بیان شاعرانه معمول» در داستان كوتاه جایی ندارد.

یك داستان كوتاه قوی پنجره هایی از زندگی را در برابر دیدگان ما می گشاید. خواننده با خواندن داستان های ماجراجویانه یا كلاسیك خود را در میان بعضی از حوادث می بیند یا با خواندن داستانی مهیج بدون آن كه خطری او را تهدید كند، دچار هیجان می شود.

اما در این میان لذتی نیز وجود دارد كه از عمیق بودن معنای داستان نشأت می گیرد. این لذتی است كه همراه خواننده می ماند، داستانی كه به خاطر «عمق معنا» باعث لذت ذهنی می شود و به خواننده دیدگاهی می دهد كه همراه او باقی می ماند. یك گزارش خبری عبارت از كوشش یك خبرنگار در نوشتن حقیقت پیرامون حوادثی ویژه است.

در حالی كه داستان كوششی است برای نوشتن چكیده حقیقتی تعمیم داده شده درباره بعضی از مسایل یا موقعیت ها و اشخاص، تا ما بتوانیم از آن طریق قسمتی از واقعیت زندگی را واضح تر و واقع بینانه تر ببینیم. ادبیات ما را با تجربیات كسانی شریك می سازد كه بهتر از ما می بینند و بیشتر از ما درباره آنچه كه می بینند می اندیشند. همواره در تاریخ انسان های بزرگ نوشته هایی از تجربیات و اندیشه های خود به جا گذاشته اند. به وسیله ادبیات می توانیم از طریق پنجره هایی كه نویسندگان به روی ما گشوده اند به دنیا نگاه كنیم.

داستان كوتاه خوب یا یك شعر خوب همانند گیاهی اند كه برای رسیدن به مغز (بهترین قسمت گیاه) باید پوست (لایه های) آن را كند و به مطبوع ترین قسمت آن دست یافت، اما داستان كوتاه نویسندگان خاص خود را دارد. نویسنده این نوع ادبی به دلیل تراكم افكار شاعرانه یا ایده هایش قلم فرسایی نمی كند، به خاطر منافع مادی نیز نمی نویسد، می نویسد چون رنجیده و دردمند است و همیشه پایبند اخلاقیات است، حتی به هنگام نگارش متون خشن هیچگاه در پی آن نیست كه خواننده را خشنود سازد. او پیوسته با واقعیات برخورد دارد.

نویسنده داستان كوتاه همیشه در تلاش است تا قالب داستان كوتاه را تكامل بخشیده، ظرافت بیشتری در آن بگنجاند و آن را از تحقیر گونه های پرحجم ادبی مصون نگاه دارد و اگر داستانی قوی باشد خواننده می تواند از طریق لایه های مختلف به عمق معنای داستان دست یابد و می تواند چگونگی گره گشایی داستان را مورد ارزیابی قراردهد یا این كه درباره محتمل و قابل باور بودن داستان قضاوت كند. وقتی می توان خواننده خوبی شد كه تمام عناصر غنای داستان را شناخت و مورد ارزیابی قرار داد. این عناصر نه تنها باعث برجستگی داستان می شوند، بلكه معیاری نیز برای تشخیص داستان های خوب از داستان های ضعیف یا بد هم می باشند. بی تردید تمامی این تلاش ها بدون وجود علاقه مندان به ادبیات امكان پذیر نیست.                                                                               علی ماکیانی

داستان عقیم نوشته حسین نوش آذر

اجاقش کور بود. سال­ها بود که به خانه­ی شوهر رفته بود و با این حال بچه­دار نمی­شد. تا این که بالاخره طلاق گرفت، مهرش را به اجرا گذاشت و به آلمان مهاجرت کرد. آسان نبود. نه. آسان نیست. اما ایران هم نمی­شد زندگی کرد. یک زن مُطَلقه. تنها و مطلقه. در خانه­ی پدر. پدر و مادر مؤمن. پایبند به اصول. برادران متعصب.

نمی­داند، واقعاً نمی­داند در آلمان چطور شد که با او آشنا شد. یکی از همین ایرانی­های تبعیدی. یکی از همین­ها که انگار از دماغ فیل افتاده­اند. طرف می­گفت سینماگر است؛ و نبود. نه نبود. سینماگر فیلم می­سازد. دستش به کاری، به جایی بند است. این یارو علاف بود. یک مرد یک­لاقبا. علاف. با آن سر کچلش و قطره­های عرق که روی پیشانی­اش می­جوشید و قد کوتاه و شانه­های پهنش. و چقدر هم پرخور. چقدر هم مدعی. با این حال از او باردار شد. یک هفته بیشتر با هم نبودند. اما همان چند روز کارساز بود. هرچند مرتیکه ایکبیری چیزی بارش نبود، اما این یک کار خوب از عهده­اش برمی­آمد. بچه را به دنیا آورد. دختر دوست داشت، صاحب دختری هم شد. آتوسا. و رفت ایران که سری به خانواده­اش بزند. من نازا نبودم. عقیم نبودم. عیب از من نبود. این اجاق من نبود که کور است. دخترم، آتوسا. پنج هفته و سه روزش است. وقتی به دنیا آمد، ماشاالا سه کیلو و نیم بود. نمی­توانست بگوید باباش هم درشت است. مادرش گفته بود: آخه، مادر، بچه­ی آدم از زیر بته که عمل نمی­آد. بچه را سر دست گرفته بود. گفته بود: نگاش کنین چقده نازه. نازی­ی کوچولوووووو.
در دروازه رو می­شه بست، اما در دهن مردمو نمی­شه بست. برای همین فرستادندش شمال که فامیل پاپی­اش نشوند. این همه خاله و دایی و عمو با زاد و رودهاشان. همه فضول. اصلاً به کسی چه؟ زندگی خودمه. خودم بزرگش می­کنم. مگه شما خرجش رو می­دین؟
و رفت شمال. سه زن از سه نسل. او و مادرش. او و آتوسا و مادرش. مادر و دختر و نوه­اش در ویلای آقاجون در خزرشهر. کنار دریا. هوای خوب. بی­سرخر. بدون احساس شرم. یعنی مانده بودند که چه بکنند. خودش پیشنهاد داده بود. گفته بود: آقا جون، منو بفرستین شمال. برادرها همه خانواده داشتند. در بازار مشغول بودند. می­ماند فریبرز که او هم کلاس کنکور می­رفت. برای همین فریبرز آنها را با ماشین آورد به خزرشهر و خودش برگشت تهران و مادر از دو روز قبلش غذای دو هفته را پخته بود و گذاشته بود در فریزر که آقاجون بی­غذا نماند. آقا جون گفته بود: از مامانت یاد بگیر. چه زنی. خدا زنده نگه­ش داره.
روزهای اول خیلی خوب بود. آتوسا را برمی­داشت می­رفت کنار دریا. به موج­ها نگاه می­کرد. سر از پا نمی­شناخت. خنده از لبش نمی­رفت. روحیه­اش خوب شده بود. مثل این بود که با زندگی از نو آشتی کرده بود. دیگر چیزهای کوچک آزارش نمی­داد. بهانه نمی­گرفت. شب­ها هم خوب می­خوابید.
تا این که یک روز – چهار پنج روز بعدش بود انگار – نمی­داند چی شد که رفت توی رختخواب و دیگر بیرون نیامد. توی رختخواب افتاده بودم. نمی­توانستم بلند شوم. شاد نبودم. غمگین هم نبودم. نه. خُلقم هم تنگ نبود. مثل این بود که در خلا رها شده باشد. نور آزارش می­داد. پرده­ها را کشیده بود و با این حال نور چشمش را می­زد. دلش می­خواست نباشد. دلش می­خواست شبی به ساحل برود، و آرام آرام خودش را به دریا بسپرد و موجی بیاید بلند و او را با خود ببرد به عمق دریا و با آن سیاهی­ها بیامیزد و مثل جوهر توی آب حل شود؛ با آب یکی شود. می­توانست ساعت­ها به این تصویر فکر کند. تنها چیزی که کمی او را تسکین می­داد فکر یکی شدن با دریا بود.
یکی دو روز اول مادرش بچه را آورده بود، داده بود بغلش که شیرش بدهد. اما نمی­توانست حتی به او نگاه کند. بغلش که کرده بود، یک آن احساس کرده بود به آغوش مادرش رفته است. و این دهن کوچک مکنده و دست­هایی که با همه­ی کوچکی می­خواستند چنگ بزنند به وجود او. احساس کرده بود که اگر بچه­اش را بغل بگیرد، اگر پستان به دهانش بگذارد، دیگر هرگز نمی­تواند او را از خود جدا کند. از این فکر به وحشت افتاده بود. بچه را پس زده بود، پتو را روی سرش کشیده بود و در تاریکی آب از سرش گذشته بود و او را با خود به ته دریا برده بود. بعد همه جا تاریک شده بود. نفس می­کشید، اما با این حال احساس کرده بود دارد خفه می­شود. از جا پریده بود و با چشم­های از حدقه­درآمده به دیوار مقابل خیره مانده بود. هنوز هم تَرَکی را که روی دیوار بود به یاد دارد.
اما، خب، این حالت­ها سه – چهار روز بیشتر طول نکشید. یک روز از رختخواب بیرون آمد. آتوسا داشت توی تخت­خواب کوچکش دست و پا می­زد. وقتی او را دید، لبخند زد. خم شد، او را بغل کرد. ساعتی به ظهر مانده بود و مادرش داشت در آشپزخانه غذا می­پخت. او را که دید، گفت: حالت بهتره؟
گفته بود: نمی­دونم چه­م شده بود.
مادرش گفته بود: طوری نیست. سرما خورده بودی.......